Việt Nam đang theo đuổi một tầm nhìn chiến lược đầy tham vọng: vươn lên trở thành trung tâm công nghệ cao trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ trên toàn cầu. Tuy nhiên, song hành với cơ hội lớn là nguy cơ nền kinh tế bị “kẹt” ở các khâu lắp ráp, giá trị gia tăng thấp nếu không nâng cấp thành công năng lực đổi mới và sáng tạo.
AI đang nhanh chóng trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng năng suất. Các tổ chức tài chính quốc tế đánh giá Việt Nam là một trong những thị trường có tốc độ chuyển đổi số nhanh nhất khu vực. Khoảng 10% việc làm tại Đông Á – Thái Bình Dương có thể được AI hỗ trợ nâng cao hiệu suất, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp Việt Nam: AI không còn là lựa chọn, mà là mệnh lệnh kinh tế để duy trì năng lực cạnh tranh.
Nhận thức rõ xu thế này, Chính phủ Việt Nam đã chủ động hậu thuẫn AI bằng loạt chính sách mang tính đột phá, đặc biệt trong lĩnh vực thuế và tài chính. Một đạo luật mới dự kiến có hiệu lực từ đầu năm 2026 sẽ áp dụng mức thuế thu nhập doanh nghiệp ưu đãi 10% trong 15 năm cho các dự án công nghệ trọng điểm như AI, bán dẫn và tính toán hiệu năng cao. Với các dự án chiến lược có quy mô từ 230 triệu USD trở lên, mức thuế có thể giảm xuống chỉ còn 5% trong thời hạn tới 37 năm – một ưu đãi hiếm có trong lịch sử thu hút FDI của Việt Nam.
Song song với đó, Việt Nam đang từng bước chính thức hóa thị trường tài sản kỹ thuật số nhằm phục vụ nhu cầu vốn cho nền kinh tế AI. Nghị quyết 05/NQ-CP ban hành tháng 9/2025 đã khởi động thí điểm thị trường này trong 5 năm, hướng tới đưa khối lượng giao dịch ước tính hơn 100 tỷ USD mỗi năm từ các nền tảng nước ngoài về các kênh chính thức, qua đó mở rộng nguồn thu ngân sách và thúc đẩy đổi mới tài chính.
Dòng vốn FDI đang phản ánh rõ sự dịch chuyển chiến lược. Năm 2024, FDI vào Việt Nam tăng 9%, lần đầu vượt 20 tỷ USD, không chỉ vì xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng, mà còn do sức hấp dẫn của các ngành thâm dụng công nghệ. Đáng chú ý, các tập đoàn đa quốc gia ngày càng chuyển trọng tâm từ sản xuất đơn thuần sang các trung tâm R&D và đổi mới sáng tạo. Việc Qualcomm, Samsung, Motorola Solutions hay Infineon mở rộng hoạt động nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu đang từng bước được nâng lên.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn là nguy cơ mắc kẹt ở khâu giá trị thấp. Theo Ngân hàng Thế giới, điểm nghẽn của Việt Nam không nằm ở vốn FDI mà ở khoảng cách kỹ năng. AI và tự động hóa đang tạo ra sự phân hóa mạnh trên thị trường lao động, trong khi doanh nghiệp nội địa thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực kỹ thuật cao để tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng lớn.
Dù vậy, làn sóng AI cũng mở ra cơ hội rõ nét cho một số lĩnh vực then chốt như tài chính số, viễn thông và sản xuất công nghệ cao. Từ nền tảng blockchain quốc gia, hạ tầng kết nối cho trung tâm dữ liệu đến các chuỗi giá trị bán dẫn và ô tô, AI có thể trở thành đòn bẩy nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh nếu được triển khai đúng hướng.
AI được ước tính có thể tạo thêm hàng nghìn tỷ USD giá trị cho kinh tế toàn cầu. Với Việt Nam, đây là cơ hội mang tính lịch sử, nhưng cũng là một “canh bạc” chiến lược. Thành công hay thất bại sẽ phụ thuộc vào khả năng nâng cấp kỹ năng, hấp thụ tri thức từ FDI chất lượng cao và xây dựng một khung thể chế nhất quán để doanh nghiệp nội địa vươn lên trở thành đối tác đổi mới, thay vì chỉ là mắt xích lắp ráp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.